ગુજરાતના વિકાસમાં મહત્ત્વપૂર્ણ યોગદાન આપતા શ્રમિકો અને કામદારોના પ્રશ્નોને લઈને રાજ્યમાં વિરોધનો સૂર વધુ તેજ બન્યો છે. મોંઘવારી, ઓછું વેતન, લાંબા કામના કલાકો, કરાર આધારિત નોકરીઓ અને સામાજિક સુરક્ષાના અભાવ જેવા મુદ્દાઓને લઈને કામદાર સંગઠનો દ્વારા સરકાર સામે નારાજગી વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. શ્રમિક સંગઠનોનો આક્ષેપ છે કે રાજ્યના અનેક ક્ષેત્રોમાં કામ કરતા શ્રમિકોને તેમની મહેનત પ્રમાણે વેતન અને સુવિધાઓ મળતી નથી. આંગણવાડી કાર્યકરો, હેલ્પરો, આશા વર્કરો અને અસંગઠિત ક્ષેત્રના કામદારો પણ પોતાની માગણીઓના ઉકેલની રાહ જોઈ રહ્યા છે. કામદાર સંગઠનોએ ચેતવણી આપી છે કે જો દિવાળી પહેલાં તેમની માગણીઓ અંગે યોગ્ય નિર્ણય નહીં લેવામાં આવે, તો રાજ્યવ્યાપી ઉગ્ર આંદોલન શરૂ કરવામાં આવશે. આ ચીમકીને પગલે શ્રમિકોના પ્રશ્નો ફરી એકવાર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યા છે.
ગુજરાતમાં ઔદ્યોગિક વિકાસની સાથે શ્રમજીવી વર્ગની સ્થિતિ અંગે પણ ગંભીર સવાલો ઊભા થઈ રહ્યા છે. રજૂ કરવામાં આવેલા આંકડાઓ મુજબ, રાજ્યમાં નોંધાયેલી 47,762 ફેક્ટરીઓમાં આશરે 24 લાખ લોકો કાર્યરત છે. આ ઉપરાંત અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં કામ કરતા શ્રમિકોની સંખ્યા પણ મોટી હોવાનું જણાવવામાં આવે છે. ઔદ્યોગિક વસાહતોમાં પરપ્રાંતીય કામદારો ઉત્પાદન, બાંધકામ, પરિવહન અને અન્ય ક્ષેત્રોમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. જોકે, કામદારોના સંગઠનોનો દાવો છે કે કેટલાક સ્થળોએ શ્રમિકોને પૂરતી સુવિધાઓ, યોગ્ય વેતન અને સુરક્ષિત કામકાજનું વાતાવરણ મળતું નથી. અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં કામ કરતા લોકો માટે રોજગારીની અનિશ્ચિતતા અને સામાજિક સુરક્ષાનો અભાવ વિશેષ ચિંતાનો વિષય છે. આ સંજોગોમાં શ્રમિકોના અધિકારોનું રક્ષણ થાય, લઘુત્તમ વેતનના નિયમોનું પાલન થાય અને ફરિયાદોના ઝડપી ઉકેલ માટે અસરકારક વ્યવસ્થા ઊભી થાય તેવી માગ ઉઠી રહી છે.
સરકારી અને જાહેર સેવાઓ સાથે જોડાયેલા કર્મચારીઓની રોજગારીના સ્વરૂપમાં થતા ફેરફારો પણ ચર્ચાનો વિષય બન્યા છે. રજૂ કરાયેલા આંકડાઓ પ્રમાણે, વર્ષ 2018માં ફિક્સ પગાર પર કામ કરતા કર્મચારીઓની સંખ્યા આશરે બે લાખ હતી, જે વર્ષ 2025 સુધીમાં વધીને 3.50 લાખ થઈ હોવાનું જણાવાયું છે. તેવી જ રીતે, કરાર આધારિત, આઉટસોર્સિંગ અને એડહોક કર્મચારીઓની સંખ્યા વર્ષ 2022માં છ લાખથી વધીને વર્ષ 2025માં 6.50 લાખ થઈ હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. બીજી તરફ, કાયમી કર્મચારીઓની સંખ્યામાં ઘટાડો થયાનો પણ આક્ષેપ કરવામાં આવે છે. જોકે, આ આંકડાઓની સત્તાવાર સ્ત્રોતના આધારે ચકાસણી જરૂરી છે. કર્મચારી સંગઠનોની મુખ્ય માગ છે કે લાંબા સમયથી સેવા આપતા કર્મચારીઓને યોગ્ય વેતન, નોકરીની સુરક્ષા, સામાજિક સુરક્ષાના લાભો અને નિયમિત ભરતીની તક આપવામાં આવે. કાયમી અને કરાર આધારિત કર્મચારીઓ વચ્ચેની સુવિધાઓમાં રહેલી અસમાનતા દૂર કરવા માટે પણ સરકાર સમક્ષ રજૂઆત કરવામાં આવી રહી છે.
રાજ્યમાં આંગણવાડી કાર્યકરો, હેલ્પરો અને આશા વર્કરોની કામગીરી પણ અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે. રજૂ કરાયેલા આંકડાઓ મુજબ, ગુજરાતમાં આશરે 1,20,540 આંગણવાડી કાર્યકરો, 47,817 હેલ્પરો અને 44,000 આશા વર્કરો તથા ફેસિલિટેટરો વિવિધ જવાબદારીઓ નિભાવે છે. બાળસંભાળ, પોષણ, આરોગ્ય જાગૃતિ અને માતા-બાળકને લગતી સેવાઓમાં આ મહિલાઓનો ફાળો મહત્ત્વપૂર્ણ છે. તેમ છતાં, તેમના વેતન, કામના ભારણ અને સામાજિક સુરક્ષા અંગે સમયાંતરે સવાલો ઊઠતા રહ્યા છે. સંગઠનો દ્વારા વેતનમાં વધારો, કામની યોગ્ય શરતો, સમયસર ચુકવણી અને અન્ય કર્મચારીઓને મળતા લાભો અંગે રજૂઆતો કરવામાં આવે છે. તેમની માગણીઓનો ઉકેલ લાવવો માત્ર રોજગારનો મુદ્દો નથી, પરંતુ ગ્રામ્ય અને શહેરી વિસ્તારોમાં જાહેર આરોગ્ય તથા બાળવિકાસ સેવાઓને મજબૂત બનાવવાની દિશામાં પણ જરૂરી પગલું છે.
શ્રમિક સંગઠનોના આક્ષેપ મુજબ, કેટલીક ઔદ્યોગિક એકમોમાં કામદારો પાસે નિયમિત આઠ કલાકને બદલે બાર કલાક સુધી કામ કરાવવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, વધારાના કામના કલાકોનું યોગ્ય વેતન ન મળતું હોવાની ફરિયાદો પણ સામે આવી રહી છે. વીજળીની અછત, ગેસની ઉપલબ્ધતા અને ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન પર પડતી સંભવિત અસરોને કારણે કેટલાક ક્ષેત્રોમાં રોજગારી અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. જોકે, વીજકાપ કે ગેસની તંગીના કારણે કેટલી નોકરીઓ પ્રભાવિત થઈ છે અને કેટલા શ્રમિકો વતન પરત ફરી રહ્યા છે તે અંગે સત્તાવાર આંકડાઓની પુષ્ટિ જરૂરી છે. મોંઘવારીના સમયમાં આવક મર્યાદિત હોય અને કામના કલાકો લાંબા હોય તો કામદારો માટે ઘરખર્ચ, બાળકોનું શિક્ષણ, આરોગ્ય અને રહેઠાણનો ખર્ચ ઉઠાવવો મુશ્કેલ બને છે. તેથી કામના કલાકો અંગેના કાયદાનું પાલન, વધારાના કામનું યોગ્ય વેતન અને સુરક્ષિત કાર્યસ્થળ સુનિશ્ચિત કરવાની માગ ઉઠાવવામાં આવી રહી છે.
દિવાળી જેવા મોટા તહેવાર પહેલાં શ્રમિકોના પ્રશ્નો ઉકેલવાની માગ હવે વધુ મહત્ત્વપૂર્ણ બની છે. કામદાર સંગઠનોનું કહેવું છે કે મોંઘવારી અને ઓછા વેતનના કારણે અનેક પરિવારો માટે તહેવારોની તૈયારી કરવી મુશ્કેલ બની રહી છે. શ્રમિકોને સમયસર પગાર મળે, લઘુત્તમ વેતનના નિયમોનું પાલન થાય, બાકી ચુકવણીઓ કરવામાં આવે અને લાંબા સમયથી પડતર માગણીઓ અંગે સરકાર સ્પષ્ટ નિર્ણય લે તેવી માંગ કરવામાં આવી રહી છે. ટ્રેડ યુનિયનો અને કામદાર સંગઠનોએ ચેતવણી આપી છે કે દિવાળી પહેલાં સંતોષકારક ઉકેલ નહીં આવે તો રાજ્યના વિવિધ વિસ્તારોમાં વિરોધ કાર્યક્રમો અને ઉગ્ર આંદોલન શરૂ કરવામાં આવી શકે છે. બીજી તરફ, શ્રમિકોના પ્રશ્નોનો ઉકેલ લાવવા માટે સરકાર, ઉદ્યોગસાહસિકો અને કામદાર પ્રતિનિધિઓ વચ્ચે સંવાદ થાય તો વિવાદને ઉકેલવાની તક ઊભી થઈ શકે છે. તહેવારો પહેલાં પગાર અને રોજગારીની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવી શ્રમિક પરિવારો માટે ખાસ મહત્ત્વ ધરાવે છે.
આમ, ગુજરાતમાં શ્રમિકોના વેતન, રોજગારીની સુરક્ષા, લાંબા કામના કલાકો, કરાર આધારિત ભરતી અને આંગણવાડી તથા આશા વર્કરોની માગણીઓના મુદ્દે સરકાર સામે પડકાર ઊભો થયો છે. કામદાર સંગઠનોની ચીમકી મુજબ, દિવાળી પહેલાં યોગ્ય નિર્ણય નહીં લેવાય તો રાજ્યવ્યાપી આંદોલન વધુ ઉગ્ર બની શકે છે. હવે સરકાર શ્રમિકોની રજૂઆતોને કેટલી ગંભીરતાથી લે છે અને તેમની માગણીઓના ઉકેલ માટે કયા પગલાં ભરે છે તેના પર સૌની નજર રહેશે. શ્રમિકો રાજ્યના આર્થિક અને ઔદ્યોગિક વિકાસનો મહત્ત્વપૂર્ણ આધાર છે. તેથી તેમના અધિકારોનું રક્ષણ, યોગ્ય વેતન, સુરક્ષિત કામકાજ અને સામાજિક સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવી જરૂરી છે. જોકે, આક્ષેપો અને આંકડાઓની સત્તાવાર પુષ્ટિ સાથે જ સમગ્ર પરિસ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવું યોગ્ય રહેશે.